سرویس ویژه نمایندگی لنز و عدسی های عینک ایتالیا در ایران با نام تجاری LTL فعال شد اینجا را ببینید  /  سرویس ویژه بانک پاسارگارد فعال شد / سرویس ویژه شورای انجمنهای علمی ایران را از اینجا ببینید       
کد خبر: ۱۵۷۳۴۸
تاریخ انتشار: ۲۹ شهريور ۱۳۹۷ - ۱۳:۰۹
تعزیه ایران در آبان‌ماه سال 89 در فهرست میراث ناملموس جهان به نام ایران در یونسکو به ثبت جهانی رسید و بدین‌ترتیب شبیه‌خوانی تاریخی ایران در سوگواری ایام محرم جهانی شد. ترکیه نیز آن سال یکی از مدعیان ثبت جهانی تعزیه بود اما آنطور که عظیم موسوی، تهیه‌کننده پرونده ثبت جهانی تعزیه همان روزها به رسانه‌ها اعلام کرد، ایران به‌گونه‌ای این پرونده را بست که ترکیه نیز ناچار به تعظیم در برابر هنر روایتگری ایرانی از واقعه عاشورا شد.

شعار سال: تعزیه ایران در آبان‌ماه سال 89 در فهرست میراث ناملموس جهان به نام ایران در یونسکو به ثبت جهانی رسید و بدین‌ترتیب شبیه‌خوانی تاریخی ایران در سوگواری ایام محرم جهانی شد. ترکیه نیز آن سال یکی از مدعیان ثبت جهانی تعزیه بود اما آنطور که عظیم موسوی، تهیه‌کننده پرونده ثبت جهانی تعزیه همان روزها به رسانه‌ها اعلام کرد، ایران به‌گونه‌ای این پرونده را بست که ترکیه نیز ناچار به تعظیم در برابر هنر روایتگری ایرانی از واقعه عاشورا شد.

آیین اجرای تعزیه ایرانی را برخی تاریخ‌‌پژوهان به دوره باستان منسوب می‌کنند اما هرچه باشد این آیین در دوره‌های تاریخی چنان پرشور و زیبا اجرا شد که حالا در ردیف میراث جهانی ناملموس بشر قرار گرفته است.

آل‌بویه؛ بنیانگذار تعزیه و سوگواری محرم

اجرای تعزیه در سوگ امام حسین(ع) و یارانش و روایت آنچه در کربلا بر خاندان او گذشت، تنها مختص به ایران نبود که به نوشته ابوحنیفه دینوری با شکل‌گیری مذهب تشیع در عراق نیز رواج داشت و بعدها به ترکیه و افغانستان نیز رسید. تعزیه به شیوه نمایش آیینی اجرا می‌شود و تعزیه‌خوان‌ها لباس‌های مختص به‌خود را دارند و حتی رنگ نیز در روایت آنچه از کربلا برای مخاطب ارائه می‌شود، روایتگری واقعه کربلا را تکمیل می‌کند. تعزیه‌خوان‌ها حتی با دستگاه‌های موسیقی و گوشه‌های آن نیز آشنایی دارند و سؤال و جواب در روایت‌ها به‌گونه‌ای است که شبیه‌خوان‌ها هر یک در دستگاه و گوشه‌های موسیقایی مختص به یک روایت سؤال و جواب می‌کنند.

علیرضا زمانی، تاریخ‌پژوه تهران شکل‌گیری تعزیه را به آل‌بویه منتسب کرده است. او می‌گوید: در دوران حکومت آل‌بویه اجرای تعزیه گسترش یافت و در همین دوران بود که برپایی مراسم سوگواری محرم نمود بیشتری پیدا کرد.

به گفته او، در همین خاندان آل‌بویه بود که از مردم بغداد خواسته شد در سوگواری محرم، بازارها را تعطیل کنند و لباس سیاه بپوشند و در فضاهای عمومی نوحه‌خوانی کنند.

اوج شبیه‌خوانی ایرانی در دوره صفویه و قاجار

نگاهی به تاریخچه تعزیه در ایران مشخص می‌کند که در دوران حکومت صفویان که شیعه بعنوان مذهب رسمی ایران اعلام شد، آیین تعزیه جان دوباره گرفت و با ایجاد تکیه‌های عزاداری تعزیه مکان خاص خود را برای اجرا یافت و تبدیل به رکن اصلی عزاداری و سوگواری محرم شد.

زمانی می‌گوید: آن‌زمان که تهران به پایتختی ایران برگزیده شد برپایی تکیه‌ها جدی‌تر شد و تکیه دولت که مختص پادشاه و حکومت بود، در بازار عباس‌آباد تهران شکل گرفت و بعدها به ارگ منتقل شد. ناصرالدین‌شاه قاجار پایه‌گذار تکیه دولت تهران بود که بنای بسیار شاخص و ارزشمندی داشت. خارجی‌ها هم در آیین‌های عزاداری این تکیه حاضر می‌شدند و تمامی مراسم سوگواری با اجرای تعزیه و بسیار باشکوه برگزار می‌شد.

آنطور که این پژوهشگر تاریخ تهران می‌گوید، محمد‌تقی‌خان، تعزیه‌گردان ملقب به «معین‌البکاء» تنها فردی بود که وظیفه تعزیه‌گردانی داشت و بعدها پسرش ناظم‌البکاء نیز او را در این مسیر همراهی کرد. معین‌البکاء وظیفه داشت در سطح ایران تعزیه‌ها را کارگردانی کند. او در تمام ایران سفر می‌کرد و افرادی را که برای اجرای نقش‌های مختلف تعزیه مناسب بودند، انتخاب می‌کرد. مثلا برای ایفای نقش امامان و خاندان و یاوران امام حسین(ع) زیباترین چهره‌ها انتخاب می‌شدند و برای ایفای نقش اشقیا، کریه‌ترین چهره‌ها را می‌یافت و آن ها را آموزش می‌داد و کارگردانی تعزیه یا تعزیه‌گردانی را پیش می‌برد.

کلاس‌های تعزیه اما توسط معین‌البکاء چندماه پیش از اجرای تعزیه برگزار می‌شد. لباس‌ها براساس رنگی که باید بر تن نقش‌های مختلف شود، دوخته می‌شد و اسب، فیل و شتر از قبل مهیا می‌شد تا تعزیه باشکوه اباعبدالله(ع) در تکیه دولت برپا شود. زمانی می‌گوید: اتفاقا در تکیه دولت که یک سکوی مرکزی داشت و تماشاگران به دور آن می‌نشستند، زن‌ها همیشه در صف اول بودند. جایگاه بعدی مختص به مردان بود. هر تاق‌نما نیز مختص یکی از والیان ایالت‌های مختلف بود و آنها تاق‌نماها را براساس سلیقه خود تزیین می‌کردند. شاه‌نشین هم محل جلوس ناصرالدین شاه بود. طبقات بالایی هم برای زنان قاجاری و درباری تهیه شده بود و آنها از پشت یک توری به تماشای تعزیه می‌نشستند. صورتک‌هایی هم برای نقش‌آفرینان با خمیر و کاغذ ساخته می‌شد که اکنون بخشی از آن ها در کاخ گلستان نگهداری می‌شود. محمدتقی خان معین‌البکاء هم از دور، شبیه‌خوان‌ها را هدایت می‌کرد. او نقش‌ها و دیالوگ‌های شبیه‌خوانان را روی کاغذ می‌نوشت و بر شال خود می‌گذاشت تا اگر یک شبیه‌خوان آنچه را که باید می‌خواند فراموش می‌کرد، بلافاصله نوشته‌ها را در اختیارش قرار دهد.

به گفته پژوهشگر تاریخ تهران، تکیه دولت، نماد تعزیه فاخر در ایران است و در همان دوره قاجار تکایای دیگری برای اجرای تعزیه در شهر تهران راه‌اندازی شد. تکیه کرمانی‌ها، قمی‌ها و خلج‌ها از آن جمله بود. اصناف هم تکیه داشتند. زنبورک‌چی‌ها و حلبی‌سازها، اعیان و رجال هم دارای تکیه‌های خاص خود برای اجرای تعزیه و برپایی آیین‌های سوگواری محرم بودند. نمونه آنها تکیه عضدالدوله خواهر ناصرالدین‌شاه یا تکیه بهاءالدوله یا تکیه گروه معین‌البکاء که در سطح پایین‌تری از تکیه دولت قرار داشتند.

ناصرالدین شاه تکیه دیگری در شمیران داشت تا در محرم‌های تابستان به کاخ ییلاقی صاحبقرانیه نزدیک باشد و شاه سریع‌تر به مراسم تعزیهدر این نقطه خوش آب و هوا در تابستان‌های تهران برسد.

پایان تعزیه در دوره پهلوی تا ثبت جهانی پس از انقلاب

تعزیه تا اواخر دوره قاجار زنده بود و چنان رونق داشت که کلاس‌های آموزشی معین‌البکاء برای شبیه‌خوان‌ها ماه‌ها پیش از اجرای تعزیه‌های باشکوه تهران تشکیل می‌شد. اما پس از فوت ناصرالدین شاه، تکیه و تعزیه‌گردانی با بی‌توجهی مواجه و تعزیه و تعزیه‌گردانی با آغاز انقلاب مشروطه بسیار کمرنگ شد. در دوره پهلوی اول تکیه و تعزیه و تعزیه‌گردانی به‌طور کامل در ایران ممنوع شد و پس از او در دوره محمدرضا پهلوی هم به گفته علیرضا زمانی، پژوهشگر تاریخ تهران، دسته‌ها و تکایایی که تعطیل شده بودند، به‌تدریج سوگواری‌ها را برپا کردند اما تعزیه بسیار ضعیف اجرا شد. تکیه دولت نیز در دوران پهلوی تخریب شد و تعزیه مأمن اصلی خود را از دست داد و به‌صورت کاملا ضعیف در گوشه و کنار شهرها اجرا می‌شد اما عمده طرفداران این هنر در روستاها بودند.

با ثبت جهانی تعزیه در آبان‌ماه سال‌89 این بخش از آیین‌های سوگواری در ایران بار دیگر مورد توجه واقع شده است و حالا علاوه بر تعزیه‌های بزرگ در شهرهای مختلف کشور که در فضای باز برگزار می‌شود، می‌توان یکی از فاخرترین تعزیه‌های تهران را در حسینیه دو شهید دولت‌آباد- قلعه‌ای که پس از پهلوی اول راه‌اندازی شد و مخفیانه تعزیه را از سر گرفت - تماشا کرد.

سایت شعار سال، با تلخیص و اضافات برگرفته از سایت روزنامه همشهری، تاریخ انتشار 27 شهریور 97، کد مطلب: 31117، www.newspaper.hamshahri.org


اخبار مرتبط
خواندنیها-دانستنیها
نام:
ایمیل:
* نظر:
* کد امنیتی:
آخرین اخبار
پربازدیدترین
پربحث ترین