پایگاه خبری تحلیلی شعار سال

سرویس ویژه نمایندگی لنز و عدسی های عینک ایتالیا در ایران با نام تجاری LTL فعال شد اینجا را ببینید  /  سرویس ویژه بانک پاسارگارد فعال شد / سرویس ویژه شورای انجمنهای علمی ایران را از اینجا ببینید       
کد خبر: ۳۵۸۸۱۶
تاریخ انتشار : ۲۰ شهريور ۱۴۰۰ - ۲۳:۳۳
سیدعبدالامیر نبوی معتقد است که دوای درد وضعیت صنعت نشر و به ویژه نشر دانشگاهی، توزیع کاغذ ارزان قیمت یا وام‌های کم‌بهره نیست؛ بلکه توجه به بازار بین‌الملل است.
شعار سال: سیدعبدالامیر نبوی پژوهشگر و معاون پژوهشی مرکز نشر دانشگاهی در یادداشتی به بررسی وضعیت نشر در ایران پرداخته است. او در این زمینه معتقد است: «بعید به نظر می­‌رسد مشکلات نشر دانشگاهی با اختصاص مواردی، چون کاغذ ارزان‌قیمت، وام کم­‌بهره یا حتی برگزاری نمایشگاه­‌های مجازی از سوی دولت برطرف شود.»

این یادداشت را در ادامه می‌خوانید:

به‌­رغم تلاش ناشران دانشگاهی و حمایت­‌های گاه‌وبیگاه دولتی از فعالیت­‌شان در چند دهه گذشته، بحران همچنان بر سر آن‌ها سایه افکنده است. صنعت نشر ایران از دیرباز درگیر مشکلاتی بوده است، اما علاوه بر این مشکلات قدیمی، شیوع کرونا، نوسانات قیمت دلار و کاهش جمعیت دانشجویی در دو سال اخیر نیز فعالیت‌های ناشران دانشگاهی را به صورت گسترده­‌ای تحت تاثیر قرار داده است. این عوامل روی هم‌رفته موجب کاهش شمارگان و فروش کتاب و مجله شده و آینده چنین ناشرانی را با ابهام بیشتری روبه‌رو کرده است.

اگرچه عمق و گستره بحران اخیر بی‌­سابقه بوده است، توجه یادداشت حاضر به این نکته است که بعید به نظر می‌­رسد مشکلات نشر دانشگاهی با اختصاص مواردی، چون کاغذ ارزان­‌قیمت، وام کم‌­بهره یا حتی برگزاری نمایشگاه‌­های مجازی از سوی دولت برطرف شود. البته ضعف ناشران دانشگاهی و اهمیت چنین حمایت‌هایی قابل انکار نیست؛ ولی بررسی گذشته و حال توزیع کاغذ یا اعطای وام کم‌­بهره، چه زیر نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و چه توسط اتحادیه‌­ها و انجمن­‌های تخصصی، نشان می‌­دهد مشکلات صرفا برای مدت کوتاهی برطرف شده یا کاهش پیدا کرده است. بماند آنکه تجربه‌­های داخلی و خارجی همواره گویای آن است که حمایت­‌های دولتی اصولا فسادزاست و روحیه رقابت میان ناشران برای توجه به بازار مصرف و بالابردن کیفیت را از بین می‌­برد. نمونه آن را می‌­توان در عملکرد بخش انتشارات تعداد زیادی از دانشگاه‌­های کشور دید که کتاب­‌های‌شان همچنان بی­‌بهره از رعایت ساده­‌ترین اصول و باید‌های اقتصاد و صنعت نشر منتشر می‌­شود.

برای خروج از این شرایط چه باید کرد؟ با توجه به ضعف ناشران دانشگا­هی و نیز آثار غیرقابل کنترل وضعیت نابسامان فعلی، به نظر می‌­رسد توجه بیشتر و جدی به بازار‌های بین­‌المللی راه مناسبی باشد. به عبارت دقیق­‌تر، شاید سرمایه­‌گذاری در حوزه بین‌­الملل تنها راه خروج از وضعیت بحران‌­گونه فعلی باشد. البته برخی ناشران دانشگاهی طی سال­‌های گذشته آثاری را به زبان‌­های دیگر (عربی، انگلیسی و...) منتشر یا کتاب‌هایشان را در برخی کشور‌های همسایه، به خصوص افغانستان توزیع کرده­‌اند. اهمیت و اثرگذاری چنین اقداماتی را برای دانشگاه‌­ها و موسسات پژوهشی کشور نمی­‌توان و نباید نادیده گرفت، منتها مشکل چنین اقداماتی آن است که اصولا حلقه‌های زنجیره صنعت نشر دانشگاهی ایران و همه بازیگران آن در داخل کشور هستند و در بهترین حالت تنها بخشی از مخاطبان را همسایگان فارسی‌­زبان تشکیل می‌دهند. از سوی دیگر، سرمایه‌گذاری اندک در این حوزه سبب شده است اقدامات صورت‌گرفته، مثلا توجه به بازار کتاب کشور‌های همسایه، روند مستمری نداشته باشد و ناشران دانشگاهی به دستفروشان گذری یا فصلی در آن بازار تبدیل شوند، بماند آنکه اغلب آثار توزیع‌شده در سایر کشور‌ها در چارچوب الگو‌ها و استاندارد‌های بین‌­المللی نشر نیست. در این زمینه، برای نمونه، می­‌دانیم حجم کتاب‌های درسی نسبت به گذشته کاهش پیدا کرده و فشرده‌نویسی در روند تدوین محتوا امر مهم و موثری شده است. این مساله باعث می‌شود از توضیحات اضافی حتی‌­الامکان اجتناب و به طرح در خلال محصولات کمک­‌درسی و حل مسئله واگذار شود. نتیجه چنین مواردی آن است که دانش و تجربه نشر دانشگاهی در کشور – در هیچ زمینه‌­ای - با دانش و تجربه نشر منطق‌ه­ای و جهانی گره نمی­‌خورد و ارتقاء نمی‌­یابد؛ بنابراین مقصود از توجه به حوزه بین­‌الملل در این یادداشت متفاوت و گسترده‌­تر است و بدان معناست که در کنار زبان و محتوای کتاب، بخشی از زنجیره تولید و انتشار کتاب، حسب توانایی دانشگاه­‌ها، از حالت ملی به‌درآید. برای مثال، در این حالت، دانشگاه­‌ها و موسسات آموزش عالی از ظرفیت محققان، ویراستاران، طراحان، ناشران یا توزیع­‌کنندگان خارجی بهره می­‌گیرند و خود را علاوه بر مخاطبان داخلی در برابر مخاطبان خارجی نیز می­‌بینند. البته حضور در حوزه نشر بین‌المللی الزامات خاص خودش را دارد و دانشگاه­‌ها از ابعاد و جهات زیادی نیازمند اصلاح و تغییر الگو‌های فعالیت خود مطابق با آخرین استاندارد‌های منطق‌ه­ای و بین‌المللی هستند؛ ولی آنچه می­‌تواند این مسیر را برایشان تسهیل کند، سرمایه علمی و فرهنگی و نیاز‌های مخاطبان آنهاست.

در این زمینه، با توجه به حلقه‌­های زنجیره تدوین و تولید کتاب، می­‌توان فهرستی اولیه تهیه کرد و اقداماتی را که برای ورود به حوزه نشر بین‌­الملل ضروری است، برشمرد. این اقدامات هم به‌طور معمول مشخص است؛ مانند: سرمایه­‌گذاری بر موضوعات علمی روز، رعایت ویرایش علمی، صفحه‌­آرایی و کیفیت مناسب چاپ و.... اگر بخواهیم این بحث را خلاصه کنیم، ناشران دانشگاهی بایستی به تغییر و تحول هم در حوزه تولید کتاب، هم در فرآیند و هم در توزیع، دست بزنند. با این حال، توجه جدی به دو نکته، مهم­‌تر و ضروری‌­تر است و چنانچه صورت نگیرد، ورود به عرصه نشر بین‌­الملل اصولا موفقیت‌آمیز نخواهد بود؛ حتی اگر کتاب‌­ها از مولفه­‌هایی مثل ویرایش، صفحه‌­آرایی و چاپ مناسب برخوردار باشند.

الف. توجه به نشر الکترونیک: می­‌دانیم که نشر دانشگاهی ایران هنوز الکترونیک نیست و این حوزه وسیع و به‌سرعت درحال رشد به فروش کتاب­‌های دانشگاهی از طریق درگاه­‌های اینترنتی ایرانی تقلیل یافته است. در واقع، پابه‌پای تغییر الگو‌های ترویج علم در سطح دنیا و اینکه الگو‌هایی جدید درحال تجربه و گسترش هستند، نشر الکترونیک نیز رواج بیشتری پیدا کرده است. تاثیر تغییر تدریجی الگو‌های ترویج علم بر صنعت نشر ایران هم اجتناب­‌ناپذیر است. نشر دانشگاهی ایران برای ماندگاری و اثرگذاری و به تبع آن‌ها کسب درآمد چاره‌ای ندارد؛ جز اینکه خود را با این الگو‌های نوین تطبیق دهد و ازجمله بداند نشر سنتی و الکترونیک نه‌تن‌ها رقیب یکدیگر نیستند؛ بلکه همدیگر را کامل می‌کنند و هریک مخاطب خاص خودشان را دارند.

چنانچه نشر دانشگاهی ایران بخواهد به استقبال این تغییر برود، در نخستین گام بایستی این نکته درک شود که در نشر الکترونیک کارکرد و نقش حلقه‌های تدوین و تولید کتاب متفاوت می‌شود؛ مثلا از این پس واحد‌های فناوری و متخصصان IT و هوش مصنوعی باید با ناشران تعامل کنند، مدل بازاریابی و توزیع کتاب تا حدود زیادی تغییر می­‌کند، ارتباط میان مولف و مخاطب سریع‌­تر و گسترده‌­تر می­‌شود، هر اثر بایستی براساس به نیاز و علاقه مخاطبان در قالب­‌های جدید و گوناگون عرضه گردد، رعایت همزمان سرعت و وسواس علمی اهمیت پیدا می‌­کند، فعالیت کتابخانه­‌های آنلاین ضروری می‌­شود و...

در این میان، اما، خروجی نشر الکترونیک اغلب جذاب­‌تر است و باعث غفلت از توجه به ورودی آن می‌­شود. به عبارت دیگر، توجه برخی ناشران دانشگاهی بیشتر معطوف اموری مانند طراحی یا انتخاب پلت­فرم مناسب، جذب بودجه و نحوه بازاریابی می‌­شود که در جای خود بسیار مهم است؛ اما از نکته مهم‌تری بازمی‌­مانند و آن، فرآیند تبدیل آثار قبلی و چگونگی مدیریت این مرحله است. در واقع، عموم ناشران دانشگاهی معمولا تعداد زیادی اثر قدیمی و ارزشمند دارند که تولید آن با شیوه­‌ها و نرم‌­افزار‌های قدیمی صورت گرفته است و حال برای عرضه الکترونیکی آن مشکل دارند. اتفاقا این مرحله نیازمند سرمایه­‌گذاری بیشتر است.

ب. توجه به مساله کپی­‌رایت: در برابر پیوستن ایران به کنوانسیون برن هنوز مقاومت‌های جدی وجود دارد. این مساله خواه‌ناخواه سبب شده است که ناشران ایرانی نتوانند جایگاه شایسته‌­ای در بازار‌های خارجی پیدا کنند و تعامل موفق و بلندمدتی با همکاران خود در خارج از کشور داشته باشند. این مساله اتفاقا ربط وثیقی با بند پیشین (نشر الکترونیک) پیدا می‌­کند؛ چه آنکه خود ایران نیز اجرای «قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان» (۱۳۴۸) در عمل با ده‌­ها مشکل روبه‌رو است و بیشتر با کپی و قاچاق کتاب –چه نسخه کاغذی و چه نسخه الکترونیک- مواجه هستیم تا مبادله شفاف و قانونمند کتاب میان ناشر و مخاطب. تجربه‌ای که می­‌تواند مورد توجه نشر دانشگاهی قرار گیرد، آن است که برخی ناشران بخش خصوصی کشور برای رفع مشکل و نیز حفظ اعتماد و احترام همکاران خارجی خود مفاد حق نشر (کپی‌رایت) را حتی­‌الامکان در هنگام تنظیم و اجرای قرارداد‌های خود رعایت می­‌کنند. چنانچه ناشران دانشگاهی بخواهند معطل تصویب قوانین یا آئین­‌نامه­‌هایی در این زمینه بمانند، حضور موفق خود در بازار‌های خارج از کشور را به تاخیر می‌­اندازند.

تجربه نشان می­‌دهد توجه به دو نکته یادشده و سرمایه­‌گذاری در این زمینه در مراحل نخستین با طعن و دشواری و حتی مقاومت روبه‌رو خواهد شد؛ اما در ادامه مسیری مطمئن را برای خروج از بحران‌های گوناگون و پیچیده فعلی صنعت نشر فراهم خواهد کرد که دولت مدت‌هاست از حل آن‌ها ناتوان مانده است. استمرار در پیمودن این مسیر، درضمن، باعث ارتقای کیفیت فعالیت ناشران دانشگاهی و تنوع درآمد آن‌ها خواهد شد و این بخش را از دوگانه فشار‌های دولتی/ کمک­‌های دولتی خارج خواهد کرد.

شعار سال، بااندکی تلخیص و اضافات برگرفته از ایبنا، تاریخ انتشار: ۲۰ شهریور ۱۴۰۰، کدخبر: ۱۵۲۴۳۷۲، www.ibna.ir
اخبار مرتبط
خواندنیها و دانستنیها
نام:
ایمیل:
* نظر:
* captcha:
آخرین اخبار
پربازدیدترین
پربحث ترین