سیاسی - سياست خارجی

به نظر می‌رسد هم‌زمان با انعکاس گسترده اخبار اعتراضات اخیر ایران در رسانه‌های بین‌المللی و توجه دولت‌ها به تحولات مربوطه در ایران، شاهد اندک تحولی نیز در عرصه دیپلماسی هستیم کوروش احمدی دیپلمات سابق جمهوری اسلامی ایران معتقد است که اگر به درستی دنبال شود، ممکن است موجب گشایشی در این عرصه شود.اظهارات ویتکاف درباره تماس با عراقچی و تأکید او بر ترجیح یک راه‌حل دیپلماتیک با ایران و تأیید ضمنی این اظهارات توسط مقامات ایرانی نیز تحول مهمی است که می‌تواند در تعلیق یا توقف اقدام نظامی بی‌تأثیر نبوده باشد. این اظهارات اگرچه حاوی مواضع جدیدی است، اما همچنان ممکن است پنجره دیپلماتیک جدیدی را باز کرده باشد.تمرکز مذاکرات ایران و آمریکا تا پیش از این تنها بر برنامه اتمی ایران و تحریم‌ها بوده و تاکنون مقامات آمریکایی از شمول موشک‌ها و نیرو‌های نیابتی در یک توافق احتمالی سخنی نمی‌گفتند. اظهارات آقای عراقچی در ۲۶ دی‌ماه با المنار مبنی بر اینکه «در حال حاضر هیچ برنامه‌ای برای بازسازی تأسیسات هسته‌ای نداریم»، اظهارات مهمی است و می‌تواند حاکی از درجاتی از واقع‌بینی در تهران و تسهیل‌کننده مذاکرات با آمریکا باشد. اکنون با اضافه‌شدن «موشک‌ها» و «نیرو‌های نیابتی» سؤال این است که تهران چگونه واکنش نشان خواهد داد؟ مقامات وزارت خارجه ایران همیشه از مذاکرات عادلانه و محترمانه سخن می‌گویند، اما مذاکرات عادلانه و محترمانه بی‌معنی است؛ مذاکرات تنها می‌تواند موفق باشد یا نباشد. این توافق است که باید عادلانه و حاکی از احترام طرفین به هم باشد. ایران می‌تواند مذاکرات مستقیم، جامع و بدون قید و شرط را بپذیرد و در صورت برخورد غیرمنصفانه طرف مقابل مذاکرات را ترک کند. ضمن اینکه می‌دانیم مواضع علنی کشور‌ها هیچ‌گاه مواضع قطعی و نهایی آنها نیست.

رئیس‌جمهور آمریکا که در پیام‌ها و اظهارات اخیرش بارها در امور داخلی ایران برای تشدید آشوب و ایجاد جنگ خیابانی مداخله کرده، مدعی شده است که تهران خواهان مذاکره با واشنگتن می باشد.بر اساس این ادعا، ترامپ برای مذاکره با ایران در موضوع هسته‌ای اعلام آمادگی کرد و بیان داشته که برای برگزاری یک نشست با مقامات ایرانی، در حال برنامه‌ریزی است.در بررسی های تکمیلی ادعا می شود که «دونالد ترامپ» روز سه‌شنبه بیان نموده که دیدار با مقامات ایرانی را لغو کرده است! وی در پیامی در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» و در اظهاراتی مداخله‌جویانه خواستار تداوم و تشدید ناآرامی‌های ایران شد. ترامپ در ادامه با طرح این ادعا که «کمک در راه است» بیان کرد که دیدار با تمامی مقامات ایرانی را لغو کرده است.

«علی چگنی» سفیر جمهوری اسلامی ایران در ونزوئلا نیز در پاسخ به سؤال خبرنگار سیاست خارجی خبرگزاری تسنیم، درباره ادامه فعالیت سفارت ایران در کاراکاس با اشاره به اینکه هیچ صحبتی از تعطیلی ولو به‌صورت موقت هم مطرح نیست، تأکید کرد: سفارت با عزم و اراده بیش از قبل مشغول انجام وظایف خود است.

مسئله اصلی این است که آیا نظامی‌گری و افزایش توان نظامی سعادت یک کشور را تضمین می‌کند یا تقویت دموکراسی؟ من با تمام وجود معتقدم دموکراسی . حتی ریشه بسیاری از مشکلات کشور از جمله تورم، گرانی، آلودگی هوا، کمبود آب، برق و گاز را در ضعف دموکراسی می‌دانم . گمشده اصلی جامعه ایران دموکراسی است . این روزها نگرانی شدیدی در جامعه وجود دارد و این پرسش مطرح می‌شود که چه اتفاقی در پیش است و آیا احتمال وقوع جنگ دوباره وجود دارد؟ به نظر من جنگ جدیدی رخ نخواهد داد، مگر آنکه جمهوری اسلامی بخواهد فعالیت در تأسیسات هسته‌ای بمباران ‌شده مانند فردو، نطنز، اراک یا اصفهان را از سر بگیرد.در شرایط کنونی، تصمیم‌گیری‌ها بدون توجه به خواست و نظر مردم انجام می‌شود و افکار عمومی نقشی در سیاست‌گذاری ندارد .

بنیاد دفاع از دموکراسی (FDD) پیشنهاد توقیف و مصادره نفت‌کش‌های حامل نفت ایران در هر نقطه از جهان را به دولت ترامپ داده است.در واقع، پیشنهاد به نوعی اعمال راهزنی دریایی مدرن . در این الگو، ایالات متحده خود را نه‌تنها تحریم‌کننده، بلکه قاضی، مجری و ذی‌نفع می‌داند؛ بدون حکم دادگاه بین‌المللی، بدون قطعنامه شورای امنیت و برخلاف اصل آزادی کشتیرانی. پرسش اصلی این است: ایران، متحدانش و قدرت‌هایی چون چین و روسیه در برابر چنین راهبردی چه خواهند کرد؟ برای چین و روسیه، ماجرا فراتر از ایران است. این کشورها به‌خوبی می‌دانند که اگر امروز نفت ایران توقیف شود، فردا ممکن است نوبت نفت روسیه، گاز قطر یا منابع آفریقا باشد؛ تنها به این دلیل که با سیاست‌های واشنگتن هم‌راستا نیستند.

روابط ایران و لبنان در یکی از حساس‌ترین مقاطع خود قرار گرفته ؛ جایی که یک تأخیر دیپلماتیک، پرسش‌هایی جدی درباره آینده روابط تهران در بیروت، نقش فشارهای غرب و عربی و توان ایران برای حفظ جایگاه خود در معادلات متغیر خاورمیانه ایجاد کرده است. با این حال، انتشار اخباری درباره تاخیر در پذیرش سفیر جدید ایران در بیروت و گمانه‌زنی‌ها درباره نقش وزارت خارجه لبنان در این روند، توجه ناظران سیاسی را به خود جلب کرده است.در واکنش به این موضوع، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه در نشست خبری اخیر خود اعلام کرد که فرآیند معرفی سفیر جدید آغاز شده و روابط دوجانبه همچنان برقرار است. برخی از کارشناسان( نظیر حسن هانی‌زاده، کارشناس مسائل بین‌الملل)، تأخیر در پذیرش استوارنامه سفیر جدید ایران در بیروت را نشانه‌ای از تأثیرپذیری دولت جدید لبنان از فشارهای خارجی ارزیابی کرده اند.خودداری دستگاه دیپلماسی لبنان از پذیرش استوارنامه سفیر جدید ایران و امتناع وزیر خارجه این کشور از ارسال آن به رئیس‌جمهور، نشان می‌دهد دولت نواف سلام، نخست‌وزیر لبنان تحت فشار بازیگران خارجی قرار دارد و در تلاش است جایگاه و نفوذ ایران در لبنان را کاهش دهد. اگر پیش از هفتم اکتبر سال 2023 فردی ادعا می‌کرد که مناسبات ایران و لبنان به نقطه‌ای می‌رسد که وزیر خارجه لبنان از پاسخ به دعوت وزیر خارجه ایران برای سفر به این کشور اجتناب کرده و خواستار برگزاری این دیدار در کشور ثالثی می‌شود ، او را ناآگاه به سیاست خارجی درهم تنیده تهران و بیروت قلمداد می‌کردند.در مقابل، واکنش محتاطانه ایران حاکی از تمایل به مدیریت تنش و جلوگیری از تبدیل اختلافات دیپلماتیک به بحران آشکار در روابط ایران و لبنان است.

نوزدهم اسفندماه سال ۱۴۰۱مصادف با ۱۰ مارس ۲۰۲۳ بود که ایران و عربستان با میانجی‌گری چین، آشتی دیپلماتیک انجام دادند و توافق صلحی را در پکن به امضا رساندند. اکنون بعد از گذشت نزدیک به سه سال از امضای این توافق شاهد هستیم که مناسبات دو کشور روند مثبتی را طی می‌کند و اختلافات و تنش‌ها بین طرفین نیز مدیریت‌شده است. در این راستا روز گذشته تهران، میزبان سومین نشست کمیته سه‌جانبه مشترک ایران، عربستان سعودی و چین بود. تشکیل کمیته‌های مشترک سه‌جانبه یکی از مکانیسم‌های عملی برای پیگیری و اجرای مفاد این توافق بوده است.

علی لاریجانی دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران در راستای توسعه روابط متقابل منطقه ای و همچنین تعهدات در تقویت و تامین امنیت متقابل ،با «آصف علی زرداری»، رئیس جمهور پاکستان عصر روز سه‌شنبه چهارم آذرماه 1404 در اسلام‌آباد، دیدار نمود.پیش از این دیدار، لاریجانی با ایاز صادق، رپیس مجلس ملی و محمد اسحاق دار، معاون نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه پاکستان نیز دیدار کرده بود.دبیر شورای عالی امنیت ملی با شهباز شریف نخست‌وزیر پاکستان نیز دیدار داشتند.

اساس بحث محمد بحرینیان-پژوهشگرتوسعه ، این است که در دنیای امروز، ما در همه زمینه‌ها نیازمند به بهره گیری از مذاکره‌کنندگان قهاری هستیم که حتی در شرایط نامناسب هم پیروز از میدان بیرون بیایند؛ اما این امر نه‌تنها رخ نداده است بلکه در وضعیت‌هایی که شرایط به نفع ما بوده نیز دستاورد چندانی از سوی مذاکره‌کنندگان برای ایران به دست نیامده است .بحث محمد بحرینیان صرفا به دیپلماسی محدود نیست و او باور دارد در همه زمینه‌ها ازجمله مسائل اقتصادی که حتی مهم‌تر از سیاست خارجی است، ایران چهره‌های شاخصی برای مذاکرات جهانی ندارد یا عامدانه بهترین‌ها را انتخاب نمی‌کند و حتی در مذاکرات چهره‌هایی حضور دارند که به زبان انگلیسی به‌عنوان زبان رایج مذاکرات جهانی، آشنا نیستند. بحرینیان این مباحث را به شیوه‌ای تاریخی مورد نقد و بررسی قرار داده و از بیان مشکلات اقتصادی که گریبان‌گیر مردم است، غفلت نمی‌کند.

وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران اظهار کرد: ما خواهان تحقیقات از کشورها و شرکت‌هایی هستیم که در تجهیز رژیم صدام در استفاده از سلاح‌های شیمیایی علیه مردم ایران نقش داشتند.«سید عباس عراقچی» در سی‌امین نشست دولت‌های عضو کنوانسیون منع سلاح‌های شیمیایی در لاهه هلند در بخشی از سخنان خود با اشاره به استفاده رژیم صهیونیستی از بمب‌های خوشه‌ای علیه مردم لبنان گفت: در دو سال گذشته اسرائیل با مصونیت کامل به نسل کشی در اراضی اشغالی مشغول بود و به چندین کشور حمله کردند. در جهان امروز زورگویی نظامی جای قانون را گرفته است.برخی از تحلیل گران معتقدند که بررسی و تحقیق کافی نبوده و الزاما باید پای پرداخت غرامت از یکطرف و محکوم کردن دولت های همکار رژیم بعث به ارتکاب جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت به میدان کشیده شود.

یکی از مسائل جدید سیاست خارجی ایران ، موضوع حمله احتمالی آمریکا به ونزوئلا و کمک نظامی ایران به مادورو است. روزنامه واشنگتن پست مدعی شده که مادورو در نامه‌هایی جداگانه از رهبران روسیه، چین و ایران درخواست کمک نظامی کرده است. بر اساس این گزارش، مادورو به یکی از مقامات ایرانی گفته که ونزوئلا به «تجهیزات شناسایی غیرفعال»، «سامانه‌های مختل‌کننده GPS» و احتمالاً «پهپادهایی با برد ۱۰۰۰ کیلومتر» نیاز دارد. در پاسخ به این موضوع، بهنام سعیدی دبیر کمیسیون امنیت ملی اظهار داشت که چه کسی گفته قرار است به ونزوئلا کمک تسلیحاتی کنیم؟ این پرسش براساس چه مستنداتی بوده و کدام منبع رسمی آن را اعلام کرده است؟ ایران در حال بررسی درخواست میانجی‌گری مصر می باشد. وقتی کشوری درخواست میانجیگری می‌دهد، دو طرف باید موضوع را بررسی کرده و اختیار دارند که این واسطه‌گری را بپذیرند یا نپذیرند. در زمان مذاکرات غیرمستقیم ایران با آمریکا، طرف مقابل امارات را به عنوان میانجی معرفی کرد، اما ایران نپذیرفت و عمان را پیشنهاد داد که در نهایت مورد پذیرش دو طرف واقع شد.حجت‌الله سلطانی سفیر سابق ایران در ونزوئلا معتقد است که، احتمال حمله نظامی به ونزوئلا بسیار بالاست و طبق مستندات ، ادعاهای ترامپ مبنی بر دست داشتن دولت مادورو در قاچاق مواد مخدر کاملا کذب است.آمریکا در پی حل دو دهه مشکل خود با ونزوئلاست، زیرا این کشوری مستقل در آمریکای لاتین و حامی جنیش‌های مردمی محسوب می‌شود و برای بسیاری از ‌کشورها الگوست. ونزوئلا سرشار از منابع طبیعی اعم از نفت، گاز، الماس و طلاست و آمریکا قصد دارد دوباره بر این کشور مسلط شود و بر همین اساس این طور به کارائیب قشون‌کشی کرده است.

نماینده روسیه در سازمان‌های بین‌المللی مستقر در وین گفت که روش غرب در باج‌گیری و دادن ضرب‌الاجل‌های مختلف، درمورد ایران جواب نمی‌دهد.«حل تناقضات بر سر پرونده هسته‌ای ایران تنها از طریق گفتگوی محترمانه متقابل و مبتنی بر بررسی کافی تعهدات و حقوق تهران تحت پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای امکان‌پذیر است».

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، در گفت‌وگویی با شبکه CBS که روز(دوشنبه) منتشر شد، گفت:«بر اساس اطلاعاتی که در اختیار دارد، ایران در حال حاضر هیچ‌گونه توان هسته‌ای ندارد.»

برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ روز شنبه ۲۶ مهر ۱۴۰۴ رسماً به پایان رسیده و موضوع هسته‌ای ایران باید از دستور کار شورای امنیت خارج شود. در همین راستا وزارت امور خارچه ایران اقدام به ارایه توضیحاتی نمود. اقدام ۳ کشور اروپایی (انگلیس، فرانسه، آلمان) برای فعال‌سازی سازوکار حل اختلاف و بازگرداندن تحریم‌ها غیرقانونی و فاقد مبنای حقوقی است و در تبعیت از آمریکا انجام شده است.از کشورهای عضو سازمان ملل خواسته شده ادعای بازگشت قطعنامه‌های لغوشده را نپذیرند و پایان قطعنامه ۲۲۳۱ را به رسمیت بشناسند.از چین، روسیه، الجزایر، پاکستان، کره جنوبی و گویان بابت مخالفت یا عدم همراهی با اقدام سه کشور اروپایی قدردانی می‌ کنیم. لازم به توضیح است که ایران، چین و روسیه در نامه ای خطاب به دبیرکل سازمان ملل متحد و رئیس شورای امنیت سازمان ملل متحد انقضای قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد از روز ۱۸ اکتبر(۲۶ مهر ماه) ۲۰۲۵ را اعلام کردند.

وزیر امور خارجه دولت یازدهم و دوازدهم در پاسخ به برخی ادعاهای سرگئی لاورف وزیر امور خارجه روسیه درباره اسنپ‌بک، تاکید کرد که او خلاف می‌گوید و خود او مسئول مکانیسم ماشه یا اسنپ‌بک است. این بند توافق هسته‌ای در واقع جایگزینی بود برای پیشنهاد «بسیار بدی» که روس‌ها و فرانسوی‌ها مطرح کرده بودند. ظریف درباره‌ پیشنهادی که به‌جای مکانسیم ماشه در مذاکرات هسته‌ای با قدرت‌های جهانی ارائه شده بود گفته است «یک روز دیدیم آقای [جان] کری [وزیر خارجه‌ وقت آمریکا] کاغذی در دست و پیشنهادی دارد مبنی بر اینکه بیاییم قطعنامه‌ها را شش ماه شش ماه تعلیق کنیم یعنی هر شش ماه باید می‌رفتیم به شورای امنیت و اگرچه به‌طور اتوماتیک تمدید می‌شد اما با درخواست دو عضو شورای امنیت می‌توانست به رأی‌گیری گذاشته شود که اگر این اتفاق افتاده بود شش سال پیش برجام تمام شده بود. به کری گفتم این چه پیشنهادی است که آورده‌ای؟ به عقل و شعور من توهین می‌کنی؟ گفت نه من به شعور تو توهین نمی‌کنم، این را رفیقت لاوروف داده است.آقای ظریف در اظهارات اخیر خود، از روسیه بابت افشای سفر قاسم سلیمانی، به مسکو و همچنین فروش پهپادهای ایرانی به این کشور انتقاد کرده است.دولت‌های غربی می‌گویند ایران که همکاری نظامی نزدیکی با روسیه دارد، با صادرات پهپاد به روسیه، این کشور را در جریان تهاجم به اوکراین حمایت کرده است.

در واکنش به اقدام وزیر امور خارجه لهستان در همکاری با یک گروه آمریکایی - صهیونیستی برای اجرای نمایش ضدایرانی در پارلمان انگلیس سفیر لهستان در تهران به وزارت امور خارجه احضار شد.اجرای نمایش ضدایرانی در پارلمان انگلیس و طرح ادعاهای کذب در خصوص استفاده از پهپادهای ایرانی در منازعه روسیه - اوکراین، مارچین ویلچک رئیس نمایندگی لهستان در تهران از سوی محمود حیدری دستیار وزیر و مدیرکل مدیترانه و شرق اروپا به وزارت امور خارجه احضار شد.

غربی‌ها گمان می‌کنند که با نهایی شدن اسنپ‌بک و بازگشت تحریم‌های سازمان ملل، معیشت مردم ایران دشوارتر خواهد شد و رفته‌رفته اختلافات بین مردم با حاکمیت بیشتر می‌شود و نارضایتی‌هایی در کشور شکل خواهد گرفت که ممکن است به صورت اعتراضات خیابانی بروز پیدا کند. اگر در 6 ماه آتی، دولت بتواند شرایط را مدیریت کند، احتمالاً در پایان این 6 ماه خود غربی‌ها به ما پیشنهاد مذاکره خواهند داد. در گذشته مقام معظم رهبری به دلایلی که خودشان صلاح می‌دانستند، فرموده بودند که بُرد موشک‌های ایران باید محدود به ۲۲۰۰ کیلومتر باشد، اما اکنون ایشان هرگونه محدودیتی در بُرد موشک‌ها را برداشته‌اند. وقتی ما می‌بینیم که آمریکا به ما حمله می‌کند، اگر بخواهیم بُرد موشک‌های خود را محدود کنیم، انفعالی برخورد کرده‌ایم. بنابراین منطقی است که هیچ‌گونه محدودیتی را برای بُرد موشک‌هایمان نپذیریم، زیرا قدرت اصلی ما در جنگ، موشک است و ما باید مهمترین عامل قدرت نظامی خودمان یعنی برنامه موشکی را بدون هیچ محدودیتی تقویت کنیم.

چینی‌ها می‌گویند یکبار نشده با شما (ایرانی‌ها) کار کنیم و از شما تعهد محرمانگی بگیریم ولی شما آن را لو ندهید. الان قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین چه شد؟ در چه مرحله‌ای هست؟ این قرارداد در حال اتمام است اما وضعیتش معلوم نیست! حمزه صفوی، استاد مطالعات منطقه ای دانشگاه تهران معتقد است که رابطه ما با روسیه و چین دچار اختلالاتی فراتر از اسنپ بک بوده و این رابطه دچار بی‌اعتمادی شده است و آنها فکر می‌کنند ما به روسیه به عنوان لاشه نگاه می‌کنیم . چین می گوید قرارداد ۲۵ ساله با ایران صاحب ندارد.

دو روایت متفاوت درخصوص اسنپ بک و برجام از منابع گوناگون در حال شنیده شدن است. گروهی از سیاسیون معتقدند که با اتمام فرصت ده ساله برجام در ۲۶ مهرماه ۱۴۰۴، عملا تمامی متعلقات و موارد مرتبط با این توافق نیز به اتمام می‌رسد و گروهی دیگر می‌گویند که مواردی نظیر اسنپ بک که شروع شده است، امکان توقف ندارد. عراقچی با زدن توئیتی معتقد است که قطعنامه ۲۲۳۱ در روز ۲۶مهر منقضی خواهد شد و تحریم‌های لغو شده نمی‌توانند دوباره اعمال شوند و هرگونه تلاش برای این کار باطل و بی‌اعتبار است. سردار کوثری نیز به همین روایت اعتقاد دارد. در مقابل کشور‌های تروپیکا، معتقدند که اسنپ بک ادامه خواهد داشت و توقفی در کار نخواهد بود.

در پی اقدام سه کشور اروپایی (فرانسه، بریتانیا و آلمان) و فعال‌سازی «مکانیزم ماشه»، شش قطعنامه تحریمی شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران مجدداً به اجرا درآمد. این فرآیند که قابل وتو نیست، محدودیت‌های بین‌المللی در حوزه‌های هسته‌ای، نظامی و اقتصادی را که بین سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ وضع شده بود، بار دیگر برقرار می‌کند.فعال‌سازی اسنپ‌بک نه تنها دسترسی ایران به فناوری‌های هسته‌ای و موشکی را محدودتر می‌کند، بلکه کشورها را ملزم به بازرسی محموله‌های هوایی و دریایی مرتبط با ایران می‌سازد. این اقدام می‌تواند به توقیف هواپیماها و کشتی‌های در آب‌های بین‌المللی منجر شود. این کار در ساده ترین حالت می تواند سبب افزایش هزینه موراژ یا انتظار کشتی ها قبل از تخلیه گردد. آنچه که مسلم است، اثرگذاری این شش تحریم، کمتر بشکل مستقیم بوده و غالب اثرات بصورت اثرگذاری روی چرخه های لجستیکی دنباله گیری می شود. مکانیزم مقابله نیز باید با تقویت چرخه های لجستیکی دنباله گیری شود.