سیاسی - اعتراضات و تجمعات

اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ ایران ورای عامل ایجاد آن (بی ثباتی نرخ ارز، گرانی لحظه‌ای کالا، کاهش ارزش پول ملی و قدرت خرید مردم) با سایر اعتراضات صورت گرفته در سال‌های گذشته، یک تفاوت عمده داشت. این تفاوت را باید در متاثر شدگی شدید اقتصاد داخلی از شرایط سیاسی-نظامی و اقتصادی حوزه بین الملل (علاوه بر بحث تحریم ها)، جست‌و‌جو کرد. بازی بزرگ قرن بیست‌ویکم در عرصه جهانی جریان دارد و آمریکا در رقابت با چین، در پی سلطه بر منابع انرژی و ثروت در سراسر جهان است. اعتراضات اخیر سه لایه دارد: ۱- میلیشیای شبه‌نظامی، ۲- معترضان اقتصادی و ۳- متنفران سیاسی. اعتراض ریشه اقتصادی دارد، اما تنفر ریشه عمیق سیاسی دارد. ساختار سیاسی و رسانه‌ای در ایران در جهت تبدیل معترض به متنفر است. دیرزمانی است که راه توسعه سیاسی جوان‌محور، تفکر تحلیلی خوداتکا و فعالیت مدنی نوآورانه برای جوانان بسته است. مقصر اصلی در کشتار‌های اخیر، در درجه نخست اسرائیل و آمریکاست و سپس قصور و تقصیر مسئولانی که به وظیفه خود در تأمین امنیت جانی و اقتصادی مردم عمل نکرده‌اند. صداوسیما تنها مخاطب خاص دارد. مشکل ساختاری این رسانه سبب می‌شود برای بخش‌های دیگر مردم باورپذیر نباشد. برخی در جمهوری اسلامی فقط طرفداران را در نظر دارند و برای خصومت و تنفر بخش‌های دیگر تدبیری نیندیشیده‌اند؛ و این مهم‌ترین خطر برای امنیت ملی ماست.

«هادی خانیکی» معتقد است مساله‌ای که می‌تواند مشکل امروز ایران را حل کند و برای فردای کشور آورده داشته باشد، «گفت‌وگو» ست که کار دشواری است. به گفته او، در شرایط جنگ این امکان ایجاد شد اما از این ظرفیت به خوبی استفاده نشد و با عوامل تشدیدکننده، این اتفاقات ناگوار رخ داد که مهمترین ویژگی خطرزای آن تمایل به خشونت، دور شدن زمینه اعتماد و گفت‌وگو و قطبی‌شدن افکار عمومی است.به نظرم مجموع شرایطی که ایران در آن قرار دارد از لحاظ وضعیت اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و جایگاهش در جهان امروز و وضعیت بین‌المللی، شرایط خاصی است. توصیه‌ام به رسانه‌ها و خواهشم این است که این مسایل به زبان‌های مختلف جامعه‌شناسانه، اقتصادی، سیاسی، روان‌شناسانه و حتی فرهنگی واکاوی شود، شرایطی که به نظرم جامعه در آن قرار دارد این است که نسبت به وضعیت گذشته خودش، منتقد است و اعتراض انباشته شده دارد.این اعتراض‌ها نتیجه احساس تبعیض‌ها یا عدم دسترسی به فرصت‌هاست که جامعه حس می‌کند روز به روز توان خودش را در همه زمینه‌ها بیشتر از دست داده و افق پیش‌روی روشنی وجود ندارد که وضعیتش بهبود پیدا کنداعتراض می‌تواند علامت حیات جامعه و برای نظام حکمرانی مفید باشد.

اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴، یک‌شنبه هفتم دی‌ماه در پی رشد عجیب قیمت طلا و دلار، از بازار علاءالدین تهران آغاز شد و در ادامه به برخی شهرها کشید؛ در مقاطعی کمرنگ شد و به تدریج گسترش یافت. در این گزارش تلاش شده روند گسترش یا کاهش تجمعات، از آرام تا تحرکات خشن،مورد بررسی قرار گیرد.ماجرای سال ۹۸ در پی خبر افزایش قیمت بنزین و ۱۴۰۱ واکنش به جان باختن مهسا امینی بود؛ دو جرقه پرسروصدا و پرواکنش؛ اما جرقه اعتراض ۱۴۰۴، روند ادامه‌دار افزایش و بی‌ثباتی نرخ ارز بود که در نهایت اعتراض را به‌دنبال داشت و به‌تدریج گسترش یافت و البته چند رخداد تلخ، به کشته‌شدن معترضان (به ویژه ماجرای ایلام و ملکشاهی) منجر شد و به تدریج گستره جریان اعتراضی را افزایش داد.تحلیل وضعیت اعتراضات در جمعه ۱۲ دی با بررسی و جمع‌بندی اخبار تجمعات چند روز اول ارائه شده است: «این تجمعات حالت براندازانه دارد و فرهنگ معترضان متمایز از اعتراضات قبل است. مطالبات اقتصادی و معیشتی از یک سو و افزایش شعار‌های پهلوی‌گرایانه از سوی دیگر، ویژگی بارز تجمعات است. ویژگی دیگر، عدم حضور کردها، ترک‌ها و بلوچ‌هاست، در حالی‌که در ۱۴۰۱ بودند. مشارکت شهر‌های کوچک (با دلایل معیشتی) دیگر ویژگی این تجمعات است، اما قدرت بالایی دارد و می‌تواند به سرعت شهر‌ها را دربرگیرد. بیشتر این شهر‌های حاشیه‌ای که اسامی برخی از آنها هم برای خیلی‌ها جدید است، دارای مشکلات عدیده زیست اجتماعی و اقتصادی هستند؛ از شهر‌های فقیر و فرودست هستند و برخی اعدامی زیاد دارند. بی‌باکی در اعتراضات این دوره آشکار بوده و گاه تخریب و خشونت از دقایق اول تجمعات زیاد است.در هفته اول، اعتراضات در شهر‌های بزرگ بیشتر اقتصادی و مسالمت‌آمیز (هرچند حاوی شعار‌های ضد نظام) بود، اما همزمان در شهر‌های کوچک با وضعیت نامناسب معیشتی، بیکاری و... کم کم تندتر شد و در اواخر هفته اول و آغاز هفته دوم، کشته‌شدن چند تن، به ویژه در ملکشاهی و ماجرای بیمارستان ایلام که بازتاب وسیعی داشت، موج تندشدن درگیری‌ها را تشدید کرد.مرور حوادث هفته دوم (که البته قاعدتا موارد دیگری هم بوده)، نشان از تسری آرام موج اعتراضی در نقاط مختلف دارد و در فقدان چشم‌انداز روشن برای مردم، فراخوان داده شده این موج را شدت بخشید و به یک‌ شب پر از خشونت و ناآرامی انجامید.به نظر می‌رسد عوامل مختلفی همچون انباشت نارضایتی‌ها و فقدان چشم‌انداز اصلاح روند کشور انگیزه اعتراضات را در کشور افزایش داده و اعلام حمایت خارجی نیز کار را دشوارتر کرده است. از این رو به نظر می‌رسد با روش‌های قبلی نمی‌توان این فرایند را حل کرد و باید تدابیری موثرتر اندیشید. این موضوعی است که دبیر شورای عالی امنیت ملی نیز به نحوی به آن اذعان کرده و گفته است: «باید بپذیریم که نیاز به اصلاحات اساسی داریم، پس از حل شدن این مسائل امنیتی نباید به خانه اول بازگردیم، مردم امیدی ندارند که اگر این مسائل امنیتی حل شود، همه مشکلات حل می‌شود بلکه تصور می‌کنند مشکلات همچنان پابرجا خواهد ماند.»

عضو کمیسیون آموزش درباره افراد کمتر از ۱۸ سال که در اعتراضات اخیر بازداشت شده‌اند، گفت: این افراد به دلیل اینکه جوان هستند و احساسی شده اند، دست به اقداماتی زده‌اند اما اینطور که برداشت می‌شود ظاهرا نظر حاکمیت این است که از خانواده‌های این‌ها تعهد بگیرند و فرزندان شان را تحویل دهند؛ چراکه این‌ گروه نقش اساسی نداشتند به جهت اینکه جوان هستند احساسی یا ترغیب شدند و احتمالا مشکل این‌ها حل می‌شود و برمی‌گردند.خیلی از کنکوری‌ها و دانش‌آموزان هم به شرایط آزمون‌های شان و همین موضوع تاثیر قطعی معدل یازدهم در کنکور اعتراضات زیادی دارند و ممکن است از این جهت هم به این قضایا ورود کنند. البته در کمیسیون هم این موضوعات پیگیری می‌شود و از طریق شورای عالی انقلاب فرهنگی و وزارت آموزش و پرورش این موضوعات پیگیری می‌شود. امیدواریم مشکلات دانش آموزان و کنکوری‌ها در این راستا حل شود.تعدادی از نهضتی‌ها و مربیان پیش دبستانی هم قطعا به شرایط‌ شان معترض هستند و مشکلات زیادی سالیان سال برایشان وجود داشته است به طور مثال الان ۱۰ الی ۱۲ سال است که نهضتی‌ها بلاتکلیف هستند و حقوقی دریافت نمی‌کنند و امرار و معاش و زندگی آنها به سختی می‌گذرد و اینها اعتراضات به حقی است و حق دارند اعتراض کنند، اما وقتی همراه افراد دیگری می‌شوند که با هدف دیگری کار را پیش می‌برند، مقداری اخلال ایجاد می‌شود.

هیئت دولت به پاس شهدای عزیز نبرد مقاومت ملی ایرانیان مقابل آمریکا و رژیم صهیونیستی سه روز عزای عمومی اعلام کرد.

فرماندار تهران اعلام کرد تجمع مقابل مجلس شورای اسلامی فاقد مجوز و غیر قانونی است.فرماندار تهران در ادامه افزود: نمی شود عده ای بدون اخذ مجوز قانونی برپایی تجمعات، در هر زمان و مکانی اقدام به تجمع کنند این کار نظم اجتماعی را مخدوش می‌کند؛ چنین استاندارد دوگانه‌ای پذیرفته نیست. یکی از نمایندگان مجلس در این خصوص گفته بود که احتمالا برخی از کسایی که جلوی درب مجلس به خاطر اجرا نشدن قانون عفاف و حجاب تحصن کردن ؛ پول می گیرن!این موضع گیری با شکایت برعلیه او توسط تجمع کنندگان غیر قانونی دنباله گیری شد.

ستاد امر به معروف کشور اعلام کرد: این ستاد هیچ گونه مجوزی برای تجمع صادر نکرده است. اصولا صدور مجوز جزو اختیارات قانونی و وظایف این ستاد نیست.

عضو کمیسیون شوراها و امور داخلی کشور درباره لایحه برگزاری تجمعات و راهپیمایی‌ها در کشور گفت: نظر مجلس این است که نباید جلوی تجمعات و اعتراضات مردم را مطابق قانون اساسی بگیریم اما این موضوع باید برنامه‌ریزی و ساماندهی شده باشد و باید قانونمند باشد تا مردم بتوانند از این طریق حرف‌های خود را به مسئولان بزنند. این لایحه حتما تا یکسال آینده تعیین تکلیف خواهد شد و این موضوعات هم در آن دیده خواهد شد و ... . خدمت این نماینده مجلس باید عرض نمود که هفت سال است که این ادعا در دولت های مختلف و مجلس های گوناگون، گفته می شود. آیا واقعا عمل به قانون اساسی و اجرای اصل 27، اینقدر برای بعضی از دوستان مثلا امنیتی سنگین است؟ چرا بعضی ها دوست دارند، برخی از پیامدهای احتمالی را بحد مبالغه آمیزی بزرگ کنند؟ و مثلا با ممانعت از اجرای حقوق اساسی شهروندان، هزار هزینه دیگر به کشور تحمیل نمایند؟

جمعی از مردم تهران بعد از ظهر چهارشنبه ۲۸ شهریور ۱۴۰۳ مقابل سفارت لبنان در اعتراض به جنایات اخیر رژیم صهیونیستی در بیروت و ابراز همدردی با مردم لبنان و مجروحان و خانواده شهدا، تجمع کردند.رسانه‌ها عصر سه شنبه ۲۷ شهریور ۱۴۰۳ از منفجر شدن چند دستگاه ارتباطی در چند منطقه لبنان خبر دادند که در پی آن هزاران نفر زخمی شدند.این اقدام تروریستی رژیم صهیونیستی منجر به مجروحیت سفیر کشورمان در بیروت شد.

۲۵ آبان ۱۳۹۸ پس از شدت گرفتن اعتراضات خیابانی نسبت به افزایش قیمت بنزین، اینترنت به طور سراسری قطع شد. این نخستین تجربه ایرانی‌ها نسبت به قطع کلی اینترنت در درازمدت بود. چهره‌های مختلفی به مرور زمان متهم به داشتن مسئولیت در این اقدام شدند. اگرچه هنوز مشخص نیست چه کسی دستور مستقیم قطع اینترنت را صادر کرد.

مهرآئین، جامعه شناس گفت: اگر فکر می کنید من آزادی دارم، پس چرا وزارت اطلاعات بعد از سخنرانی من، بازجویی کرد از من و حکم اخراج من را صادر کرد!

از اتفاقات پاییز ١۴٠١ ایران تا اعتراضات این روز‌های کشور فرانسه زمان زیادی نمی‌گذرد، اما همین زمان کوتاه کافی بود تا ژست‌های دروغین و سیاسی‌کاری فرانسوی‌ها برملا شود و اتفاقاتی که امروز در کف خیابان‌های شهر‌های مختلف این کشور می‌گذرد نشان از این دهد که امر سیاسی موضوعی است که می‌تواند در هر جا رخ دهد، اما واکنش‌های متفاوتی داشته باشد. آن‌ها نشان دادند که درباره یک امر مشخص زمانی می‌توان موضوع را انتقادی کرد و دائما با ابزار‌های مختلف به آن پرداخت و در زمان دیگری در مواجهه با همان مسئله مشابه، رویکردی را در پیش گرفت که وجه سرکوبی دارد و حتی به آن موضوع اصلا پرداخته نشود.

اسماعیل گرامی‌مقدم می‌گوید اصل ۲۷ قانون اساسی در ارتباط با آزادی برگزاری اجتماعات و تظاهرات عقیم گذاشته شده و با اینکه در هیچ کجای قانون نگفته که تظاهرات باید با اخذ مجوز باشد، این قاعده سبب به بن بست رسیدن اجرای این اصل قانون اساسی شده و مردم را به سمت براندازی برده است.

معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار بوشهر گفت: اعتصاب کارگری در منطقه پارس جنوبی سازمان‌یافته با حمایت شبکه‌های خارج از کشور بود که با رصد انجام‌شده لیدر‌های اصلی داخلی آن‌ها شناسایی شد.وی از دستگیری ۸ لیدر اصلی اعتصاب کارگری در منطقه پارس جنوبی خبر داد و گفت: این افراد با تلاش سازمان اطلاعات سپاه و وزارت اطلاعات شناسایی و دستگیر شدند.

بر اساس لایحه «نحوه برگزاری تجمعات» دولت رئیسی، برگزاری تجمع منوط به اعلام نظر فرماندار شده، نیروی انتظامی حق برهم زدن تجمع را دارد و ناشناس بودن در تجمعات ممنوع است! همچنین ممنوعیت حضور در تجمعات؛ مجازات جدیدی است که در لایحه برگزاری تجمعات پیش بینی شده‌است. مواد ۴ و ۵ «لایحه نحوه برگزاری تجمعات»، مجموعا ۷ ممنوعیت را برای برگزاری تجمعات پیش‌بینی کرده که تقریبا همگی آن‌ها، کلی و قابل تفسیراست.حقوق‌دانان معتقدند در صورت تصویب مواد ۴۶ گانه «لایحه نحوه برگزاری تجمعات و راهپیمایی‌ها»، عملا شاهد تحدید بیش از پیش اصل ۲۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی خواهیم بود. این اصل صراحتا «برگزاری تجمعات» اعتراضی را «آزاد» اعلام کرده و فقط ۲ شرط «عدم حمل سلاح» و «عدم مغایرت با مبانی اسلام» را مطرح کرده است، اما لایحه تهیه شده در دولت رئیسی، نه تنها اخذ مجوز را به این اصل تحمیل کرده بلکه شروطی جدید، مجازات‌هایی جدید، برخورد‌هایی جدید و ممنوعیت‌هایی جدید را هم پیش‌بینی کرده است. اقدامی که می‌تواند مانع برگزاری تجمعات اعتراضی شود و زمینه برخورد با شرکت کنندگان در آنان را بیش از پیش، فراهم آورد.

پس از انتشار تصاویر فرهاد میثمی و خبر اعتصاب غذای او، این سوال مطرح شد که اساسا «اعتصاب غذا» چیست و انواع آن کدام است. همچنین تاریخ اعتصاب غذا در جهان چیست؟ در این پرونده این موضوع را بررسی کرده و مهمترین اعتصابات غذا در ایران و جهان را گردآوری کرده است.

یکی از نظریه‌پردازانی که درخصوص التهابات اخیر صورت‌بندی را مبتنی‌بر ایده خود از «وضع‌شناسی جامعه ایران معاصر» ارائه داده‌اند، دکتر حسین کچویان است. در ادامه نگاهی به مباحث وی ابتدا درخصوص تصویر کلی از جامعه می‌اندازیم و سپس توضیح او از التهابات اخیر را در پرتو آن معنادار می‌سازیم. دکتر کچویان به دنبال معنادار ساختن التهابات در ذیل تجدد هستند که باید گفت، شاید درخصوص برخی حوادث چند دهه گذشته کارآمد باشد، اما درخصوص مسائلی نظیر اتفاقات سال‌های ۹۶ و ۹۸ حداقل نمی‌توان نقشی انحصاری را برای تجدد لحاظ کرد.

علی ربیعی در یادداشتی با عنوان «پیامد‌های اقتصادی اعتراضات پاییز ۱۴۰۱» نوشت: بحران‌های اجتماعی ۴۰ ساله نشان می‌دهد که بحران‌ها از یک سو به مرور زمان دارای فاصله زمانی کوتاه‌تر شده و از سوی دیگر از بحران‌های تک علّی به بحران‌های چند علّی ترکیب شده تبدیل شده‌اند.

محمد فاضلی جامعه شناس ، ضمن تایید دوقطبی شدن جامعه تصریح کرد، طرفین این دو قطب، فارغ از هویت‌شان، دیگر ظرفیتی برای گفتگو با هم و درک یکدیگر ندارند و این دوقطبی شدن، در درازمدت امکان مفاهمه، گفتگو و صورت‌بندی کردن هر راهکار میانه و غیرخشونت‌آمیزی را ناممکن می‌کند و خطری برای جامعه محسوب می‌شود. فاضلی همچنین افزود، وقتی سخنی منتقل نمی‌شود و کاری صورت نمی‌گیرد، آن گروهی که نه سخنش منتقل، نه مسئله‌اش حل شده است، به‌شکل طبیعی به‌سوی اعمال‌خشونت می‌رود، تبدیل به معترض می‌شود سپس به معترض کف‌خیابان تغییروضعیت می‌دهد. جان کلامِ صحبت‌های فاضلی اینست که، لحظه‌ای که جامعه بین ویرانی محتمل، ناشی از خشونتی که خود اعمال می‌کند و ویرانی قطعی، ناشی از ادامه روند موجود تصمیم بگیرد، لحظه‌ای بسیار خطرناک است و فقدان میان‌داران «موثر» را یادآوری می‌کند.

محمد فاضلی، استادیار سابق دانشگاه شهیدبهشتی گفت: مطمئنم معترضین اکثریت بسیار زیادی از جامعه هستند، اما اینکه چند درصد از معترضین در آن سوی قطب هستند، نمی‌دانم. فاضلی افزود: وقتی «میانداری» فحش و تبدیل به «وسط‌باز» می‌شود، نشان می‌دهد در یک جریان طبیعی جامعه دوقطبی شده و در جریان سیاسی هم عده‌ای می‌خواهند از این جریان طبیعی استفاده کنند.